Nasza Sokółka

miasto wielu kultur

Sokólscy Żydzi (pl/en)

W ‚grodzieńskim‚ przywileju króla Augusta II z 29 grudnia 1698 roku czytamy:
‚August wtory z Bożey Łaski Król Polski Xiąże Litewskie Ruskie Pruskie Żmuydzkie Podolskie Mazowieckie Podlaskie Wołyńskie Smoleń Siewierskie Inflanskie Czerchowskie a Saskie Dziedziczne Xiążę y Elektor
Oznaymuiemy tym Listem Przywileiem Naszym Komuby otym wiedzieć należało teraźnieyszego i napotym będącego Wieku Ludziom. Doniesiona nam iest pokorna Supplika przez Panow Rady Urzędnikow Naszych przy Boku naszym natenczas rezydujących Imieniem niewiernych Żydów w Leśnictwie Sokolskim i Miasteczku Sokołce mieszkaiących w Powiecie Grodzięskim Iż onym z dawnych czasów w tym miasteczku mieszkaiącym y Domy Swoie maiącym y Handle z dawna prowadzącym, mieszczanie tameczni przeszkody czynią przeciwko Prawom i Przywileiom od Naiyaśnieiszych Atensorów naszych Żydom Całego WXLitt. nadanym i od nas szczęśliwie aprobowanym(…).


W wielu opracowaniach, przyjmuje się, że Żydzi w Sokółce osiedlili się dopiero w drugiej połowie XVII wieku, czego dowodzić ma data wydania przywileju. Dokument ten podpisany został przez króla w Grodnie w dniu 29 grudnia 1698 roku.

Jednak treść przywileju przekonuje, iż był on tylko potwierdzeniem wcześniej znacznie nadanych praw zasiedziałym już w miasteczku, i Domy Swoie maiącym y Handle z dawna prowadzącym sokólskim Żydom.
W końcu XVII wieku Sokólszczyzna należała do Wielkiego Księstwa Litewskiego, w którym już w roku 1388 Wielki Książę Witold nadał Żydom prawo osiedlania się, między innymi na terenie Powiatu Grodzięskiego, którego częścią była wówczas także Sokólszczyzna.

Przywilej Witolda był aktem bardzo zbliżonym do przywileju nadanego Żydom przez Kazimierza Wielkiego w roku 1334.

Już w czasach króla Zygmunta I, 5 stycznia 1507 roku, w Mielniku Żydzi uzyskali potwierdzenie przywileju Księcia Witolda, natomiast 1 marca 1514 roku w Wilnie rozszerzono przywilej o prawo zajmowania się handlem i rzemiosłem.
Można więc przyjąć, że skoro Sokółka uzyskała prawo targu między 1586 a 1589 rokiem, to miejscowe rzemiosło jak i wymiana towarowo – pieniężna były już rozwinięte.

Niemałą rolę w tym rozwoju odegrali Żydzi Domy Swoie maiący y Handle z dawna prowadzący, którzy bardziej licznie zaczęli tu osiadać z chwilą uzyskania przez Sokółkę praw miejskich w roku 1609.

I do potwierdzenia praw przywilejem Augusta II korzystali z praw określonych przez Witolda dla całego Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Sokólska Gmina Żydowska, od początku swego istnienia, podlegała Kahałowi Okręgowemu w Grodnie, obejmującemu Powiat Grodzieński, który wchodził w skład Ekonomii Grodzieńskiej.
W roku 1765 mieszkało w Sokółce już 522 Żydów, a w osiem-dziesiąt lat później Sokólski Okręg Bożniczy liczył 1454 osób wyznania Mojżeszowego.

W roku 1875 populacja sokólskich Żydów liczyła 1457 osób (42,5% ogółu ludności), w roku 1897 – 2824 osoby (45%), w roku 1928 – 3081 osób (47,5%), w roku 1936 – 3232 osoby (49%).
Dramatycznie liczba Żydów w Sokółce wzrosła w roku 1939 – do 8000 osób (70,4% ludności), co było związane z wielkim napływem ludności żydowskiej z terenów Generalnej Guberni.
Od początku osadnictwa żydowskiego na Sokólszczyźnie na początku wieku XVII (?) do wieku XIX ludność żydowska zamieszkiwała także tereny wiejskie, później skupiła się wyłącznie w osadach typu miejskiego – w Sokółce, Dąbrowie, Janowie, Nowym Dworze, Korycinie, Krynkach, Kuźnicy, Sidrze, Suchowoli).

Wiązało się to w głównie z charakterem wykonywanych przez tutejszych Żydów zajęć – przede wszystkim rzemiosłem i handlem. Ten stan rzeczy odzwierciedlany był także w pewien sposób przez strukturę majątku posiadanego przez najaktywniejsze na terenie Sokólszczyzny związki wyznaniowe. W Powiecie Sokólskim kościół katolicki posiadał w roku 1931 (dane ze spisu powszechnego) 88.149 wyznawców i majątek nieruchomy składający się z 583,04 ha gruntów, kościół prawosławny miał 13.478 wyznawców i 91,44 ha majątku nieruchomego (gruntów rolnych), wyznawcy judaizmu mieli 8.528 wyznawców i majątek trwały (przede wszystkim świątynie, szkoły) wart 235.810 złotych.
Całkowitym fenomenem była istniejąca na terenie Sokólszczyzny żydowska, rolnicza wieś – Kolonia Izaaka, położona w gminie Odelsk – dzisiaj tędy przebiega granica polsko – białoruska.
Życie kulturalne i religijne społeczności żydowskiej skupiało się głównie w Sokółce i okolicznych miasteczkach. W okresie międzywojennym społeczność sokólskich Żydów uprawiała kult w pięciu świątyniach. W domu modlitwy przy ulicy Kryńskiej (przy koszarach), w drugim – przy drodze na cmentarz (przed I wojną światową przy Moskowskom Piereułkie, dzisiaj ul. Dąbrowskiego), Główna (dwukondygnacyjna) Synagoga znajdowała się przy dzisiejszej ul. Szkolnej (na planie dzisiejszej Szkoły Podstawowej Nr 2), świątynia miała dwa rzędy okien zwieńczonych półkoliście okien, okien była pozbawiona tylko wschodnia ściana. Wewnątrz, wokół pierwszego piętra głównej sali modlitewnej rozciągały się galerie przeznaczone dla kobiet, a w budynku mieściły się także siedziby sądu rabinackiego oraz zarządu gminy żydowskiej. Synagoga była nieco mniejsza od kościoła katolickiego pod wezwaniem św. Antoniego, zaś większa od cerkwi pod wezwaniem Aleksandra Newskiego stojącej w centrum miasta.

W latach 1939 – 41, synagoga była użytkowana jako magazyn zbożowy, zaś po roku 1944 jako hala targowa. W końcu świątynię rozebrano i na bazie części fundamentów wzniesiono szkołę.

W pobliżu Głównej Synagogi, przy ulicy Siennej znajdowały się dwa domy modlitwy (Alter i Neye Beth Midrasz). Tu także znajdował się dom rabina i rytualna łaźnia dla oczyszczania Białychgłów podług zakonów (z Przywileju Augusta II), a w pobliżu szkoły religijne Tarbut i Talmud Tora.

Sokólscy chasydzi modlili się w domu modlitwy Karalyn-Stolin Chasodim Sztibl.

4 responses to “Sokólscy Żydzi (pl/en)

  1. Marcin Makowiecki 9 grudnia 2006 o 18:28

    Witam,

    bardzo mi sie spodobal artykul.

    Juz od jakiegos czasu interesuje sie kwestia Zydow na ziemiach sokolszczyzny, roli jaka pelnili na tej ziemi, pamieci o nich i tego jak mozna ja ocalic, odrodzic.

    Mam male pytanie: czy poza wspomnianymi w bibliografii pozycjami posiadacie moze dostep do innych, w tym zdjec itp..

    Bylbym bardzo wdzieczny za odpowiedz.

    Pozdrawiam,
    Marcin Makowiecki

  2. redakcja 9 grudnia 2006 o 18:52

    Cześć Marcin,
    mamy jeszcze trochę tekstów i fotografii czekających na publikację na stronach Naszej Sokółki, zbieram się powoli żeby je uporządkować i wrzucić – mam nadzieję że uda mi się to zrobić w czasie okołoświątecznym, kiedy uczelnia da mi trochę wytchnienia. 😉
    Poza tym staram się skontaktować z ludźmi którzy prowadzą badania n/t historii Żydów na Białostocczyźnie, być może mają w swoich archiwach materiały dotyczące Sokólszczyzny.
    Pozdrawiam,
    Grzesiek Daszuta

  3. Łukasz 29 lipca 2009 o 12:11

    Bardzo piękna historia i trzeba pamiętać i czcić pamięć.
    Pytanie również mam. Czy był jakiś pogrom Żydów w Sokółce podczas wojny i czy przyczyniła się do niego policja granatowa? Pozdrawiam Łukasz Siemaszko

  4. Andżelika Szczepanowska 23 sierpnia 2009 o 18:53

    Dzień dobry
    Sukam przedwojennych losów babci,choć wiem iż to mało realne.Oto co o niej wiem:
    Halina Rogowska
    -Urdziła się w Sokółce ok.1920r.
    -ojciec biologiczny był Zydem
    -miała przyrodnią siostre Wande Rogowską(prawdopodobnie zamieszkała w Krakowie)
    -myśle że nazwisko po drugim ojcu był kolejarzem
    -wykształcona (chyba gimnazjum)
    -z rodziną zesłana na Sybir
    -próbowała popełnić samobujstwo wypijając jakieś środki chem.
    -miała wtedy 16 lat
    -z tamtąd dostała się do armii Andersa(2 korpus,317 kompania,3 pluton)
    -dalsze losy są mi znane Palestyna,Irak,Włochy Anglia(ślub z dziadkiem Tadeusz Janeczko),Wałbrzych i na końcu Wołów
    Ewentualnie proszę o informacje,gdzie można byłoby szukać
    Pozdrowienia Andżelika Sz.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: