Nasza Sokółka

miasto wielu kultur

Tatarzy ziemianie w powiecie sokólskim na przełomie wieków

Tatarów nie objęły w zasadzie postanowienia ukazu z 10 grudnia 1865 roku o ograniczeniach stanu posiadania polskiego ziemiaństwa w zachodnich guberniach Cesarstwa.
Osadnikom przysługiwało prawo wieczystego użytkowania ziemi z obowiązkiem służby wojennej. Własność zwierzchnia gruntów pozostała przy królu.


Dopiero sejm w roku 1786 majątki Tatarów ekonomicznych uznał za dobra dziedziczne. W rezultacie osadnictwa powstały folwarki – własność dowódców i oficerów, oraz gospodarstwa posiadane przez żołnierzy (towarzyszy). Te pierwsze korzystały z pracy chłopów poddanych. W roku 1789 w szesnastu folwarkach w pobliżu Sokółki (grupa bohonicka) znajdowało się 45 dymów chłopskich. Właściciele tych folwarków, ich następcy i potomkowie, tworzyli w pierwszym rzędzie XIX-wieczne ziemiaństwo tatarskie.
Podstawę źródłową artykułu stanowi ewidencja prywatnych własności ziemskich sporządzona przez rosyjskie władze skarbowe do celów podatkowych (zespół akt Inspektora Podatkowego Powiatu Sokólskiego w Archiwum Państwowym w Białymstoku).
Określeniem ‚prywatna własność ziemska’ obejmowano po uwłaszczeniu grunty dworskie (niezależnie od wielkości majątku) oraz nieruchomości mieszkańców miast. Również parcele z gruntów dworskich, zakupione przez chłopów i innych zaliczano do tej kategorii własności. Jest to źródło wiarygodne. Największą jego zaletą jest kompletność danych.
Ewidencję sporządzono prawdopodobnie w 1912 roku, część jednak informacji o właścicielach pochodzi z lat wcześniejszych. Ponadto zachowało się kilkadziesiąt różnego rodzaju aktów notarialnych sporządzonych przez Tatarów ziemian z powiatu sokólskiego (zespół akt Starszego Notariusza Sądu Okręgowego w Grodnie w Archiwum Państwowym w Białymstoku). Pozwalają one m.in. na uchwycenie wszelkich zmian w stanie posiadania w dłuższym okresie.
Na podstawie źródeł urzędowych (przede wszystkim fiskalnych i notarialnych) można stwierdzić, że Tatarom powszechnie przysługiwały prawa szlacheckie. Tatarzy są z reguły określani w tych źródłach jako szlachta (‚dworianie’). Świadczyło to, że Tatarzy właściciele ziemscy (niezależnie od wielkości majątku) oraz członkowie ich rodzin, jeszcze przed powstaniem styczniowym wylegitymowali się przed ‚Heroldią’. Niektórzy nabyli dziedziczne szlachectwo z tytułu osiągniętej rangi w służbie cywilnej lub wojskowej.
Tatarów nie objęły w zasadzie postanowienia ukazu z 10 grudnia 1865 roku (st.st.) o ograniczeniach stanu posiadania polskiego ziemiaństwa w zachodnich guberniach Cesarstwa. Mogli oni dalej swobodnie nabywać ziemię, z wyjątkiem posiadłości skonfiskowanych i wystawionych na przymusową sprzedaż.
W przededniu I wojny światowej własności ziemskie, należące do Tatarów w powiecie sokólskim, znajdowały się w następujących miejscowościach: Bohoniki, Drahle, Dziemidkowo, Krugło, Malawicze Górne – majątek i okolica.
Najkorzystniej stan posiadania Tatarów przedstawiał się w Bohonikach. W ich rękach było 346 dziesięcin (1 dz. = 1,1 ha). Chrześcijanie (głównie miejscowi chłopi) wykupili 124 dz. ziemi dworskiej. W Bohonikach leżało 15 własności tatarskich, z których wyróżniał się folwarczek o powierzchni 87 dz. należący do rodzeństwa Joanny, Rozalii i Zachariasza Olejkiewiczów. Właściwie tylko te osoby można zakwalifikować do ziemiaństwa. W następnej kolejności można wymienić duże gospodarstwa o powierzchni 33 dz. – Elżbiety Milkamanowicz córki Abrahama, 32 dz. – Aleksandra Buczackiego syna Aleksandra, Felicjanny Sulkiewicz – 27 dz. Najmniejszą cząstkę posiadała Zofia Sulkiewicz córka Jakuba – 1,5 dz. Własności te stanowiły części dawnych folwarków i gospodarstw tatarskich.
Przed rokiem 1887 największa posiadłość ziemiańska w Bohonikach o powierzchni 178 dz. należała do spadkobierców Samuela Buczackiego, prawdopodobnie potomka porucznika Macieja Murzy Buczackiego z końca XVIII wieku. W rezultacie sądu polubownego majątek został podzielony między Macieja Buczackiego syna Samuela oraz Aleksandra Buczackiego syna Aleksandra i wdowę Rozalię Buczacką. W roku 1894 część po zmarłym Aleksandrze Buczackim, o powierzchni 23 dz. kupił na licytacji Adam Skirmunt, właściciel majątku Drahle. Był on wierzycielem Buczackiego. W roku 1896 Maciej Buczacki zapisał swoją część o powierzchni 80 dz. Aleksandrowi Masłowskiemu synowi Samuela, zamieszkałemu w Grodnie (urzędnik w randze radcy dworu). Testament spisał Adam Skirmunt z Drahli. Po śmierci Aleksandra Masłowskiego w roku 1907 pozostałe po nim gospodarstwo o powierzchni 13 dz. kupił na licytacji Adam Mucharski syn Abrahama. Masłowski w roku 1905 sprzedał wymienionej wyżej Zofii Sulkiewicz dwór, budynki gospodarcze i ogród o powierzchni 1dz. za sumę 300 rubli. Do roku 1907 właściciele części dawnego folwarku Samuela Buczackiego sprzedali miejscowym chłopom co najmniej pięć parcel o łącznej po-wierzchni 45 dz., uzyskując stosunkowo wysoką cenę 48 rubli za 1 dz.
W 1912 roku w Drahlach znajdowały się dwa folwarki o łącznej powierzchni 334 dz. oraz szesnaście parcel dworskich, liczących 60 dz., nabytych przez miejscowych chłopów. Większy folwark (liczący w 1912 roku 167 dz.) w roku 1853 kupił od dymisjonowanego porucznika Józefa Kryczyńskiego syna Samuela radca dworu Adolf Wewern. Od tej daty folwark nie należał do Tatarów. Mniejsza własność (107 dz. w roku 1912) należała do spadkobierców dymisjonowanego radcy tytularnego Adama Skirmunta. Adam Skirmunt odziedziczył majątek po ojcu Mustafie i dziadku Józefie. Prawdopodobnie był to porucznik Józef Skirmunt, który w roku 1789 posiadał w Drahlach pięć dymów gruntowych. Spadkobiercami Adama Skirmunta zostali siostra Helena Bielak i Aleksander Miśkiewicz jako brat wdowy Emilii i córki Jana. Nowi właściciele pożyczyli od podporucznika Wasyla Kiryłowa z Grodna pod zastaw majątku sumę 24.000 rubli. W roku 1913 sprzedali miejscowym chłopom, za pośrednictwem rosyjskiego Banku Włościańskiego pięć parcel o łącznej powierzchni 95 dz. za sumę 27.700 rubli. Kwota ta pozwoliła im zapewne zrealizować dług na rzecz Kiryłowa.
Dziemidkowo przed I wojną światową wyszło niemal zupełnie z rąk Tatarów. Grunty dworskie obejmowały w roku 1912 powierzchnię 176 dz., a z tego tylko 25 dz. należało do spadkobierców po zmarłej w roku 1894 Zofii 1v Popławskiej, 2v Smolskiej z domu Selimowicz. W roku 1894 spadek po niej objął stryjeczny brat – radca dworu Michał Selimowicz. Najstarszym znanym przedstawicielem tej rodziny był Dawid Selimowicz, który pozostawił synów – Mustafę, ojca Michała i Józefa – ojca Zofii. Jeszcze do roku 1896 w rękach Tatarów w Dziemidkowie znajdował się folwark o powierzchni 130 dz. W roku 1892 Stefan Milkowski folwark ten sprzedał na licytacji za 1.030 rubli (na majątku ciążył dług w wysokości 12.000 rubli). Folwark kupił podpułkow-nik Sulejman Bohdanowicz pełniący służbę w 103 pietrozawodskim pułku piechoty w Grodnie. Bohdanowicz wkrótce sprzedał ten mocno zadłużony folwark Jefimowi Bocianowi – urzędnikowi pocztowemu z Grodna.
Krugło składało się z trzech części o powierzchniach: 31 dz. Adama i Stefana Chaleckich, 24 dz. – Heleny Romanowicz i 21 dz. – spadkobierców Jakuba Adamowicza syna Stefana. Helena Romanowicz odziedziczyła swoją część w roku 1871 po Rozalii Szegidewicz. W roku 1895 uzyskała pożyczkę w Wileńskim Banku Ziemskim na sumę 1.100 rubli. W ciągu co najmniej trzydziestu lat stan posiadania Tatarów w Krugle zmienił się w niewielkim stopniu.
W Malawiczach Górnych, łącznie z majątkiem i okolicą, było tylko sześć własności tatarskich liczących ogółem 118 dz. Większość gruntów dworskich (201 dz.) należała do chrześcijan – szlachty, chłopów i tzw. mieszczan (niewylegitymowani mieszkańcy okolic szlacheckich, którzy po powstaniu styczniowym zapisani zostali do mieszczan jako stanu podatkowego).
Największą własność stanowił folwarczek Józefa Chalembeka syna Maciej, dymisjonowanego urzędnika w randze radcy dworu, o powierzchni 41 dz. Chalembek był po kądzieli potomkiem i spadkobiercą Dawida Azulewicza – właściciela folwarku w Malawiczach Górnych w końcu XVIII wieku. Ojciec Józefa – Maciej, chorąży armii rosyjskiej, z żoną Zofią ze Skirmuntów otrzymali w roku 1828 majątek w okolicy Malawicz Górnych i Poniatowicz w rezultacie podziału z braćmi – Jakubem, Januszem i Józefem. Bracia Chalembek dziedziczyli Malawicze Górne po dziadku Dawidzie Azulewiczu. W roku 1850 Dawid wilczyński syn Stefana, być może porucznika Mustafy Wilczyńskiego – dziedzica folwarku W Malawiczach Górnych według taryfy dymów z roku 1789, sprzedał gospodarstwo o powierzchni 15 dz. Feliksowi Białokozowi z miejscowej szlachty zaściankowej.
Do roku 1908 w rękach Tatarów znajdował się folwark Grzebienie, który po uwłaszczeniu obejmował 218 dz. ziemi. W pierwszej połowie XIX wieku należał do Kryczyńskich i Sulkiewiczów. W roku 1853 od Józefa Sulkiewicza kupił go Jan Skirmunt (zm. 1882), urzędnik w randze sekretarza gubernialnego. W majątku osiedlonych było ośmiu chłopów pańszczyźnianych. Skirmunt w testamencie z roku 1880 podzielił majątek na trzy części: synowi Adamowi (1865 – 1888), i córkom – Helenie (ur. 1860) oraz Emilii i Rozalii (ur. 1870). Najstarszego syna Aleksandra, urzędnika państwowego wydziedziczył z powodu ‚złego prowadzenia się’. Po śmierci Adama i Emilii majątek podzielono w równych częściach pomiędzy siostry – Helenę 1v Talkowską 2v Buczacką i Rozalię Szegidewicz. Ta ostatnia, po rozparcelowaniu swoich gruntów, w roku 1904 kupiła na licytacji część siostry o powierzchni 108 dz. za sumę 3.125 rubli. Na licytację majątek wystawił Petersbursko – Tulski Bank Ziemski, któremu Helena Buczacka była winna sumę 2.800 rubli. Rozalia Szegidewicz była żoną oficera (przed rokiem 1909 wziął dymisję w randze podpułkownika) i mieszkała na stałe w Grodnie. W roku 1909 sprzedała majątek dziesięcioosobowej spółce chłopskiej.
W latach 1890 – 1898 właścicielem większej części majątku Miszkieniki (o powierzchni 218 dz.) był dymisjonowany major Jan Czymbajewicz, właściciel kamienicy w Grodnie, a po jego śmierci – wdowa Ewa Czymbajewicz. Wcześniej majątek należał do Turkowskich. Jan Czymbajewicz w roku 1886 nabył na licytacji majątek Dzięciołowo w powiecie białostocki, własność Todwenów.
Na początku XX wieku za ziemian można uznać nielicznych przedstawicieli Tatarów w powiecie sokólskim. Stan badań nie pozwala na wyczerpujące porównanie sytuacji ziemiaństwa polskiego i tatarskiego.
Jednak bez obawy popełnienia większego błędu można stwierdzić, że stan posiadania ziemiaństwa polskiego zmniejszył się w znacznie mniejszym stopniu. Służba państwowa, jako model kariery życiowej obowiązujący w środowisku tatarskim, zwłaszcza po powstaniu styczniowym, nie sprzyja dobremu gospodarowaniu.
Zabrakło ponadto takiego czynnika mobilizującego i integrującego, jakim dla ziemiaństwa polskiego był ukaz z dnia 10 grudnia 1865 roku.
*****

za: ‚GRYFITA’ Białostocki Magazyn Historyczny, Nr 3/94

Advertisements

One response to “Tatarzy ziemianie w powiecie sokólskim na przełomie wieków

  1. Dzmitry 29 grudnia 2008 o 11:40

    Dobry dzen’. Prabaczci kali laska, dosyc’ drenna wedaju pol’skuju mowu, tamu piszu pa bielarusku.
    Ja szukaju zwiestki ab radnie Chalemebekow.
    Praczytal hetu natatku, bylo wel’mi cikawa. Asabliwa zacikawila nastupnae:

    Największą własność stanowił folwarczek Józefa Chalembeka syna Maciej, dymisjonowanego urzędnika w randze radcy dworu, o powierzchni 41 dz. Chalembek był po kądzieli potomkiem i spadkobiercą Dawida Azulewicza – właściciela folwarku w Malawiczach Górnych w końcu XVIII wieku. Ojciec Józefa – Maciej, chorąży armii rosyjskiej, z żoną Zofią ze Skirmuntów otrzymali w roku 1828 majątek w okolicy Malawicz Górnych i Poniatowicz w rezultacie podziału z braćmi – Jakubem, Januszem i Józefem. Bracia Chalembek dziedziczyli Malawicze Górne po dziadku Dawidzie Azulewiczu.

    Ja usiudy szukaju liubuju infarmacyju ab Chalembekach, dlia mianie heta welmi wazhna. Szukaju i ich samich u Polsce, tamu wel’mi Was praszu dapamazhycie, raspaviadzicie kali laska adkul’ Wy uziali hetuju infarmacyju i dze mozhna jascze szto dawedacca. DZIAKUJ Wam Wialiki!
    dz.licvin@mail.ru

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d bloggers like this: