Nasza Sokółka

miasto wielu kultur

Między Narwią a Niemnem

Początki osadnictwa tatarskiego pod Sokółką i Krynkami sięgają roku 1679. Wsie Bohoniki, Kruszyniany, Malawicze Górne, Łużany czy Drahle nie były jednak pierwszymi tatarskimi osadami między Narwią a Niemnem. Tatarzy pojawili się tu w XV wieku, kiedy to osiedlono sporą ich grupę pod Grodnem w Świacku i Dziemidkowie oraz nad rzeką Łosośną (dopływem Niemna), gdzie powstało liczące co najmniej 400 osób skupisko tej ludności, wzniesiono meczet i założono cmentarz.

Znaczna część jednej z sześciu chorągwi plemiennych (grodzieńska) składała się właśnie z muzułmanów zamieszkałych na tym terenie.
W XV i na początku XVI wieku niewielką liczbę ludności muzułmańskiej osiedlono także pod Tykocinem i Knyszynem na Podlasiu. Osady Tatary i Knyszyn, gdzie funkcjonował meczet, były najdalej na zachód wysuniętymi wsiami tatarskimi.
Najazd szwedzki w latach 1655 – 1656, a szczególnie moskiewski (1655 – 1660), spowodował wielkie straty w osadnictwie tatarskim i pewne zmiany w jego rozmieszczeniu. Muzułmanie uchodzący z Litwy w inne strony kraju padali często ofiarami rabunków, a wiele wsi zostało całkowicie zniszczonych. W latach tych opustoszało wiele wsi nad Łosośną i zniknął charakterystyczny ciąg dworków tatarskich wzdłuż dolnego biegu tej rzeki. Niewiele rodzin ocalało w podlaskich wsiach pod Tykocinem i Knyszynem. Wielu uciekinierów z Litwy i Podlasia nie powróciło już w rodzinne strony osiedlając się na Wołyniu, Podolu i Ukrainie.
Łatwiej tam było o najemną służbę u kresowych magnatów i w wojsku koronnym, z powodu nieustających na tym pograniczu od lat wojen. Liczba Tatarów w wojsku koronnym rosła gwałtownie poczynając od lat sześćdziesiątych XVII wieku. W XVII stuleciu Tatarów zamieszkujących państwo polsko – litewskie zaczęto powszechnie nazywać Lipkami.
Od roku 1667 Polska prowadziła długą i wyniszczającą wojnę z Turcją. Tatarzy polscy stanęli przed nową, niezwykle trudną próbą wierności wobec Rzeczpospolitej. Skarb państwa, świecący pustkami, przez kilka lat ociągał się z wypłacaniem żołdu muzułmanom służącym w wojsku koronnym. Na sejmach i sejmikach szlacheckich pojawiły się postulaty rozwiązania najemnych chorągwi tatarskich i żądania, by Tatarzy służyli za darmo, ponieważ mają dobra ziemskie nadane w zamian za obowiązek służby wojskowej. Sejm roku 1667 uchwalił wypłacenie chorągwiom tatarskim jedynie jednej czwartej zaległego żołdu. Nie brano przy tym pod uwagę faktu, że wielu spośród służących w tych chorągwiach Tatarów nie posiadało już dziedzicznych dóbr, a majątki innych uległy całkowitemu zniszczeniu. Rozgoryczenie było tym silniejsze, że zaczęto nakładać na nich podatki, od których dotąd byli wolni na mocy swych praw i konstytucji sejmowych.
Zimą 1671 roku w chorągwiach tatarskich rozlokowanych na Ukrainie rozpoczęły się zamieszki, a wiosną roku następnego – w przededniu wielkiej ofensywy tureckiej doszło do otwartego buntu. Na stronę turecką przeszło kilkunastu dowódców ze swymi chorągwiami, a w roku 1672 wszystkie chorągwie tatarskie z armii koronnej znalazły się u Turków. Wydarzenia te przeszły do historii jako ‚bunt Lipków‚, a czytelnikowi polskiemu najlepiej znane są z kart ‚Pana Wołodyjowskiego’ Henryka Sienkiewicza. Zachowała natomiast lojalność jazda tatarska w wojsku litewskim. Dowód wierności rzeczpospolitej dała ona w roku 1673 w bitwie pod Chocimem.
Spustoszenia czynione przez Lipków, którzy wespół z czambułami Tatarów krymskich stanowili przednie zagony armii tureckiej były ogromne. Zadanie ułatwiał im fakt, że pod względem mowy, czy ubioru nie różnili się od miejscowej ludności i wiele wsi czy miasteczek atakowali podstępem do ostatniej chwili udając wojska koronne. Mimo to już w roku 1673 rozpoczęły się pertraktacje z Lipkami na temat ich powrotu. Tatarzy od wieków osiedli w Rzeczpospolitej, w znacznym stopniu spolonizowani, przywiązani do szlacheckich przywilejów nie mogli przywyknąć do tureckiego despotyzmu. Rosło w nich rozgoryczenie i żal do własnych dowódców. Dopiero jednak w końcu roku 1674, po zdobyciu Baru przez wojska polskie – Jan Sobieski (już jako król) przyjął przebywających tam Lipków na powrót do swego wojska, odebrawszy od nich uprzednio przysięgę na wierność Rzeczpospolitej.
W roku 1676 sejm uchwalił amnestię dla wszystkich muzułmanów, którzy wrócili na polską służbę. Potwierdzono im dawne prawa i przywileje. Tatarzy służący w wojskach koronnych i litewskich mieli otrzymywać żołd na równi z innymi lekkimi oddziałami jazdy.
W roku 1679 przystąpiono natomiast do likwidowania zatargów o zaległy żołd. Ponieważ skarb państwa był pusty, Jan III Sobieski obiecał wynagrodzić żołnierzy chorągwi tatarskich ziemiami na dobrach stołowych.
Na mocy przywilejów z jednakową datą – Grodno, 12 marca 1679 roku – wydanych osobno dla każdego rotmistrza, osadzono ich razem z żołnierzami z ich oddziałów we wsiach ekonomii królewskich : brzeskiej, kobryńskiej i grodzieńskiej. W tej ostatniej ulokowani zostali w pobliżu starych osad tatarskich nad Łosośną.
Pułkownik Samuel Murza Krzeczkowski i jego podkomendni otrzymali wsie Kruszyniany, Łużany i Nietupę (dziś Białogórce). Dotychczasowym mieszkańców Kruszynian i Łużan przesiedlono do wsi Sanniki, a z Białogórców do wsi Trejgle. Te duże i ludne niegdyś osady od czasu najazdów moskiewskich były opustoszałe i niewielu mieszkańców trzeba było z nich przesiedlać. Rotmistrzowie Bohdan Kieński i Gaza Siedlecki otrzymali część gruntów dużej wsi Podlipki, natomiast ich żołnierze wsie Bohoniki i Drahle (dawnych mieszkańców przeniesiono do osad Nomiki i Zaspicze) oraz część gruntów wsi Kamionka, Grzebienie i Malawicze Górne. We wsiach pod Sokółką osiadł także oddział rotmistrza Olejowskiego. Były to nadania wieczyste, ale z obowiązkiem służby wojennej w oddziałach zaciężnych, nie darmowej jednak – jak w wiekach XV i XVI, lecz płatnej.
Wielkość nadziału ziemi odpowiadała zasługom i pełnionej funkcji wojskowej. Dowódcy i oficerowie utworzyli na nadanych gruntach folwarki, a towarzysze gospodarstwa. Osadnicy tatarscy ponownie wykarczowali zarośnięte w znacznej części pola, pobudowali nowe domy i zabudowania gospodarcze. Wznieśli też drewniane meczety w Bohonikach, Kruszynianach i Malawiczach (nieistniejący już) i założyli cmentarze. Wśród osad zamieszkałych przez chłopów pańszczyźnianych i czynszowych powstał nowy zespół osad muzułmańskich o specyficznym charakterze społecznym i prawnym – gdzie cały oddział wraz ze swoim dowódcą i oficerami siedział w jednym miejscu. Szacunkowo można przyjąć, że w roku 1679 osiadło tu około 400 osób z tatarskim rodowodem. Odtąd wsie te – pięknie położone wśród wzgórz, choć o niezbyt urodzajnych glebach – stały się nową ojczyzną Tatarów.
W roku 1683 Tatarzy wzięli udział w nowej wojnie z Turkami, dzielnie walcząc w bitwach pod Wiedniem i Parkanami. Wziął w niej udział także Samuel Murza Krzeczkowski z niewielką chorągwią, liczącą 60 koni, w której wielu zapewne było muzułmanów spod Krynek. Według tradycji rodzinnej Krzeczkowski ocalił życie Janowi III Sobieskiemu w bitwie pod Parkanami, a król w roku 1688, w drodze na sejm grodzieński i z powrotem miał go dwukrotnie odwiedzić w Kruszynianach. W tej samej tradycji błędnie utwierdziło się przekonanie, iż Krzeczkowski właśnie za uratowanie króla otrzymał tę osadę.
W ciągu wieku XVIII stan posiadania Tatarów na tym terenie powiększył się. Dodatkowo należały do nich w całości, lub częściowo m.in. Leszczany, Żylicze, Ozierany, Ciumicze Talkowszczyzna, Nietupa i Górka.
Ze spisu wojska z roku 1765, po raz pierwszy poznajemy nazwiska osiedlonych tu Tatarów – żołnierzy. Odnajdujemy w nim przedstawicieli rodów takich jak: Aldukiewicze, Baranowscy, Bazarewicze, Chaleccy, Jabłońscy, Kryczyńscy, Krzeczowscy, Ledzińscy, Łosiowie, Sieleccy, Michałowscy, Muchowie, Olejowscy, Popławscy, Rudziewicze, Sewerynowie, Skirnutowie, Smolscy, Sokołowscy, Talkowscy, Wilczyńscy, Zabłoccy.
Rejestr z końca XVIII wieku dodaje nowe nazwiska: Aleksandrowicze, Assanowicze, Azulewicze, Buczaccy, Dawlaszewicze, Murawscy, Jasińscy, Romanowscy, Safarewicze, Sobolewscy, Sulimowicze.
Za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego (1764 – 1794), w związku z reformami skarbowymi w ekonomiach królewskich, stan posiadania Tatarów został poważnie zagrożony. Przez wiele lat toczyli oni zacięty spór z podskarbim litewskim, Antonim Tyzenhausem o prawo pozostania na swoich ziemiach. Wobec przedłużającego się konfliktu licznie przystąpili do konfederatów barskich.
Ostatecznie spór rozstrzygnięto uchwałą sejmu 1786 roku, na mocy której Tatarzy uznani zostali za prawowitych właścicieli swych ziem z ekonomiach królewskich, a ich dobra zamieszczono po raz pierwszy wśród szlacheckich dóbr ziemskich w rejestrze z roku 1789.
W XIX wieku część wsi i folwarków wyszło z rąk tatarskich, m.in. Górka, Łużany, Ciumicze, Nietupa, Podlipki, czy Leszczany. Spis powszechny z roku 1921 wykazał w powiecie sokólskim 212 Tatarów, a w całym województwie białostockim – 441. W latach trzydziestych naszego stulecia liczba ta w Białostockiem wzrosła do około 650 osób. Mimo powstania nowych, większych skupisk tej ludności (Suchowola, Sokółka), nadal najważniejszymi dla Tatarów polskich miejscowościami były Bohoniki i Kruszyniany. Tu mieli swoje meczety, tu chowali swoich zmarłych, wśród przodków – wojowników z XVII i XVIII stuleci.
*****

Advertisements

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d bloggers like this: